Thalassa

Hartog Jan de

Elsevier, hardcover, illustraties J.F. Doeve

In Maart 1944, nadat wij met onze sleepboot de Western Approaches en de convooiroute naar Moermansk hadden bevaren, werden wij plotseling naar Londen gedirigeerd, voor orders.

Wij waren gedurende de hele oorlog niet in Londen geweest; iedereen zei dat dit de invasie betekende. De invasie had al jarenlang in de lucht gehangen en was een soort geloofskwestie geworden, zoals het persoonlijk voortleven na de dood. Je geloofde in de invasie of je geloofde er niet in; dat hing af van je religieuze natuur. De Russen bijvoorbeeld geloofden er niet in, maar de Engelandvaarders die uit Europa ontsnapt waren wel. Wij wisten niet wat we geloven moesten, wij waren intellectuelen.

Het was de stuurman, die voorstelde dat wij zouden gaan schaken. We moesten iets doen, nadat wij veertien dagen lang in Shadwell Basin
hadden gelegen en het ons duidelijk begon te worden dat daar nog wel een paar maanden bij zouden komen. Die eerste veertien dagen waren vol afwisseling geweest; al de zeesleepboten die wij kenden waren in Shadwell Basin geconcentreerd, er was een gevangenisschip dat cocktail-parties gaf en in de West-India Dock Road was een Ceylonees restaurant, 'Het Licht van Azië' geheten, waar kip met kerry twee shilling kostte.

`Het Licht van Azië' werd het stam-restaurant van de sleepbootkapiteins. Wij waren met ons negenen; vijf oude en vier jonge gezagvoerders, het overschot van de vloot van vijf en dertig schepen waarmee wij de oorlog begonnen waren. Van deze vier en dertig schepen hadden er aan het begin van de oorlog zes onder het bevel van oude kapiteins gestaan; de rest onder jongens zoals ik. Nu, vier jaar later, leek het een beetje verontrustend dat van de zes oude kapiteins er nog vijf in leven waren, en dat de zesde omgekomen was in een luchtbombardement aan de wal.

Wij jongens zochten naar een uitleg hiervoor; we trachtten het geheim van de onsterfelijkheid van de oude kapiteins te doorgronden. Er moest een geheim zijn, want alle vijf waren zij bijzonder dom. Zij waren bijgelovig, kaal en dik, met korte mouwen en harige polsen. Hun conversatie in 'Het Licht van Azië' was vreemd om te horen. 'Joden,' zei een van hen, bijvoorbeeld, 'gevaarlijke mensen, Joden. Jodinnen daar heb ik niks op tegen, maar Joden ...'

Negers waren ook gevaarlijk. Kapitein Bakker van de 'Texel' vertelde hoe hij een verhouding had gehad met een zwart mens in Midden-Afrika, die hem zo de stuipen op zijn lijf gejaagd had met haar omvang en de zwartheid van haar ogen dat hij jaren later nog nachtmerries van haar had. 'Misschien had mijn leeftijd er iets mee te maken,' besloot hij. 'Ik was dertien.'

De oude kapiteins voelden zich behaaglijk in 'Het Licht van Azië', wij niet. Wij voelden ons niet op ons gemak met de eigenaar, een felle kleine Ceylonees, die een gezworen vijand van de Engelsen was en de hele dag de Duitse radio had aanstaan om hen te sarren. Eerst na een paar dagen kwamen wij er achter dat hij zelf geen Duits sprak, want hij had het Duitse nieuws van de B.B.C. aanstaan en kon maar niet begrijpen waarom de Engelsen zo koud bleven onder zijn demonstratie. Dit, gecombineerd met de conversatie van de oude kapiteins die ons openlijk minachtten, noodzaakte ons iets te doen, uit zelfverdediging. De stuurman kwam op het idee van schaken.

Hij kocht een schaakbord en een doos schaakstukken en wij installeerden ons op een avond in de messroom met het spel tussen ons op tafel. Hij schudde twee pionnen in zijn …..................