Molens en genealogie speciaal maandblad Gens Nostra 10/2007

diverse auteurs

Uitg. Gens Nostra , softcover, geillustreerd

Voor u ligt een molennummer van Gens Nostra, samengesteld ter gelegenheid van het Molenjaar 2007. Waarschijnlijk is zeshonderd jaar geleden de eerste poldermolen in Holland – bij Alkmaar – gebouwd.' Aanleiding om op een feestelijke manier het belang van de molen in Nederland te vieren. In het verleden is de molen een economisch belang in functionele zin en ook als bouwwerk beeldbepalend voor veel vroege dorps- en stadsaanzichten en polders. Tegenwoordig is wat daarvan nog rest minimaal van grote monumentale waarde.

De windmolen voor het malen van graan bestaat in West-Europa sinds de 12.de eeuw en kwam eeuwen eerder al voor in het Midden-Oosten. De windmolen ten behoeve van het bemalen van een polder is een latere vinding en voorzover bekend op het grondgebied van het huidige Nederland voor het eerst toegepast bij Alkmaar, in Vlaanderen mogelijk al ruim voordien. Voor die tijd kon bemaling slechts met een geringe capaciteit plaatsvinden door middel van mens- of paardenkracht (rosmolens).

De poldermolen is voor ons land bij uitstek het hulpmiddel – en symbool – geworden van de strijd tegen het water en het belangrijkste werktuig voor de drooglegging van grote watergebieden. De uitvinding van de windzaagmolen, tegen het eind van de 16e eeuw, leidt tot een belangrijke economische bedrijfstak. En mede door het gebruik van molenkracht voor allerlei andere doeleinden tot de aanleg van industrieparken nabij steden als Amsterdam en Dordrecht en bijvoorbeeld in de Zaanstreek en (relatief kleinschalig) op de Veluwe. Molens aangedreven door water – de omzetting van waterenergie in werkkracht – bestaan al in de Romeinse tijd. Met name in het oosten van het land zijn er kleine rivieren en beken die geschikt zijn om schepraderen van watermolens aan te drijven. Een interessant fenomeen is de bootmolen, ook al een vinding uit de Oudheid. In Maastricht komen zij in ieder geval al in de 14de eeuw voor.' En dan de voorloper van de huidige korenmolen in Geervliet – die in 1382 is gebouwd ter vervanging van een getijmolen!'

Halverwege de 19de eeuw waren in Nederland zo'n 10.000 molens in bedrijf. Interessant om te bedenken hoe de industriële energievoorziening in de 17de tot 19de eeuw was geregeld ten opzichte van nu. En om je voor te stellen hoeveel mensen in die sector werkzaam waren. Dat aan het uitoefenen van het molenaarsvak een lange leerweg vooraf ging en dat het molenaars-jargon duizenden woorden kent die niet tot het dagelijks Nederlands behoren.

Gezien het belang van de molen voor de Nederlandse economie is het niet verwonderlijk dat er over molens veel gepubliceerd is. Tegenwoordig zijn er in Nederland nog ongeveer duizend molens te vinden, voornamelijk windwatermolens. Het belang van de molen is nu vrijwel teruggebracht tot de monumentale aspecten daarvan.
Ook Gens Nostra wil met dit bijzondere nummer een bijdrage leveren. Aandacht is er voor geschiedenissen van enkele molenaarsfamilies, uitgebreid en in een notendop, maar ook voor onderwerpen, zoals de ontwikkeling van familienamen afgeleid van molens en werkzaamheden daarom heen, de diversiteit van beroepen verbonden met molens, verschillende molentypes, regelgeving, belastingheffingen en het gebruik van een bijzondere bron bij het bepalen van de ruimtelijke ontwikkeling van een molenlocatie. Dit nummer beperkt zich tot enkele provincies.