Joden en Europa, cultuur, geschiedenis

Castello Elena Romero en Kapon Uriel Macias

Uitg. Davidsfonds, hardcover met stofomslag, geillustreerd.


Voorwoord
Behoort het Jodendom tot het culturele erfgoed van Europa? Is Europa schatplichtig aan de Joodse cultuur? Of worden de Joden beschouwd als 'vreemdelingen' die zich niet of nauwelijks hebben geïntegreerd? Eeuwenlang was Europa een centrum van Joodse cultuur: Spanje, Frankrijk, Duitsland en Oost-Europa.

Het Centraal- en Oost-Europese Jodendom ging ten onder in de holocaust. Het zwaartepunt van het Jodendom verplaatste zich naar Israël en de Verenigde Staten. Het West-Europese Jodendom, dat voor ongeveer 40 % de holocaust overleefde, zou het einde nabij zijn door identiteitsverlies en assimilatie. De teloorgang van de traditionele Jiddische cultuur hoeft echter niet het einde te betekenen van de Joodse identiteit. In Europa groeit de belangstelling voor het Joodse erfgoed opnieuw. Daarvan getuigen de vele atlassen en encyclopedieën over de Joodse geschiedenis die de laatste decennia zijn verschenen, ook in Nederlandse vertaling, en de vele tentoonstellingen over het Joodse verleden. En vooral zijn er de leerstoelen voor Judaica die na de Tweede Wereldoorlog aan de Europese universiteiten werden opgericht.

Emmanuel Levinas, de Frans-Joodse filosoof die in 1995 overleed, herinnerde de westerse cultuur, die zich vooral gedragen weet door het Griekse ideeëngoed, aan die ándere pijler van Europa: het Jodendom en de bijbel. De Europese cultuur berust inderdaad op drie pijlers: de Griekse wijsbegeerte, het Romeins recht en het bijbelse monotheïsme. Door het christendom aan te nemen bekende Europa zich tot de éne God van de bijbel. Het ethische monotheïsme van de bijbel blijft het richtsnoer van de Europese moraal. De idealen die humanisten en - ook Joodse -revolutionairen nastreven: rechtvaardigheid en vrede, gelijkheid, broederlijkheid en naastenliefde, en het verzet tegen alle vormen van wereldlijk en kerkelijk machtsmisbruik, behoren tot het erfgoed van de bijbel.

Het eeuwenlange christelijke anti-judaïsme was een drama, een voedingsbodem van anti-semitisme, een vertekening van de bijbelse droom. De holocaust was broedermoord.

De geschiedenis van het Jodendom in Europa wordt bepaald door het moeilijke evenwicht tussen integratie en assimilatie, tussen acculturatie en segregatie. Dit probleem wordt niet opgelost door het Jodendom - in de geest van de Verlichting - te reduceren tot een religie, een individuele geloofsovertuiging of levenshouding. Het meest fundamentele kenmerk van de Joodse cultuur is verbondenheid, volksgemeenschap. Verbondenheid met het gemeenschappelijke, veelal dramatische verleden en met het land van de voorvaderen. Verbondenheid met God en met Zijn opdracht tot humanisering van de wereld.

Omdat wij het Jodendom benaderen als de geschiedenis van een volk, schrijven wij in dit werk 'Joden' met een hoofdletter. De associatie met een geografisch gebied, het land van de voorvaderen, is bovendien erg reëel: de Joden zijn, historisch gesproken, de nakomelingen van de stam Juda in Judea.

Joden en Europa. Cultuur - Geschiedenis werd geschreven door Spaanse specialisten. Het sluit aan bij het eerder gepubliceerde Islam en Europa (Davidsfonds/Leuven, 1992) dat eveneens in Spanje tot stand kwam. Spanje is het land waar de wonderbare symbiose werd gecreëerd tussen verschillende culturen: het Mozarabische christendom, het Hebreeuws en Arabisch sprekende Jodendom en de Arabische moslimwereld. Zij werd echter ongedaan gemaakt door een eeuwenlang volgehouden reconquista die uiteindelijk, in de zestiende eeuw, ook Vlaanderen beroerde.

De tekst van Joden en Europa werd - waar nodig en mogelijk - aangevuld met gegevens en illustraties over Vlaanderen, in het bijzonder over Antwerpen, dat tot op vandaag een bijzondere plaats inneemt in de geschiedenis van het Europese Jodendom.

LUc DEQUEKER