JELLE BANGA (1786-1877), notulist van de 19de-eeuwse genees- en verloskunde in een Friese provinciestad

PROF. DR. M.J. VAN LIEBURG

Uitg. Erasmus publishing, softcover, geillustreerd.

Geen indrukwekkende ontdekkingen of grens­verleggend onderzoek, maar slechts onver­flauwde lust tot het noteren van alles wat hem in zijn medische en verloskundige praktijk overkwam, heeft Jelle Banga aan de vergetel­heid ontrukt. De stapel folianten die op de schrijftafel van de dokterswoning te Franeker is geproduceerd, levert ons thans een uniek beeld van het dagelijks medisch leven in het Friese provinciestadje Franeker.

Zijn praktijk als medicinae doctor heeft Banga beschreven op bijna 1200 dichtbeschreven foliovellen met een chronologische reeks casus, afgewisseld met afschriften van brieven, notities over provincia ­le en plaatselijke lotgevallen, en aantekeningen over alles wat hem in het medisch leven van alledag wetenswaardig of opmerkelijk leek. Die praktijk was overigens minder heroïsch dan men wellicht verwacht: voor Banga bleef het medisch denken van de laat-18de-eeuwse ge­neeskunde uitgangspunt voor zijn diagnostiek en therapie, en vooral voor zijn rusteloos zoeken naar het raadsel achter de epidemische ziekten die ook de bewoners van Franeker on­ophoudelijk belaagden.

Naast de administratie van de medische prak­tijk hield Banga een afzonderlijke journaal bij van alle bevallingen die hij assisteerde of waar­bij hij door collega vroedmeesters of door vroedvrouwen in consult geroepen was. Omdat tal van casus uit het verloskundige journaal gecombineerd kunnen worden met de gynae­cologische bijzonderheden die in de medische journalen te vinden zijn, ontstaat een vrij vol­ledig beeld van een 19de-eeuwse verloskundige praktijk.

Voor de theoretische onderbouw van zowel zijn genees- als zijn verloskundige prak­tijk kan dankbaar gebruik worden gemaakt van de excerpten die Banga, op thema gerang­schikt, een leven lang maakte van alle literatuur die hem onder ogen kwam. Aan de hand van excerpten uit de historische literatuur wist hij nog op hoge leeftijd een volumineuze verhan­deling te publiceren over de Geschiedenis van de vroegere geneeskunde en van hare beoefenaren in Nederland (1868).

Dit cahier wil niet alleen het leven van een Friese dokter in beeld brengen, maar wil ons vooral een blik laten werpen op de genees- en verloskundige praktijk van een dokter die zich anderhalve eeuw geleden inzette voor het welzijn van zijn patiënten, maar daarbij machteloos moest toezien hoe de Natuur het nog in vele gevallen van de weinig effectieve Geneeskunst won.