Het bloemstuk in de schilderkunst

Hermine van Guldener

UItg. van Ditmar, hardcover, geillustreerd

HET BLOEMSTUK
Een vaas met bloemen. Of het nu een simpel veldbouquetje geldt of een kostbare gekweekte soort, het spreekt voor ons mensen uit de twintigste eeuw vanzelf dat men bloemen in een vertrek plaatst. We kunnen ons ternauwernood voorstellen dat er tijden zijn geweest waarin men er blijkbaar zelden over dacht een willekeurige bloem om haar schoonheid, om haar geur en kleur in een vaas te zetten. Eerst in de hegentiende eeuw werd het meer en meer de gewoonte de huizen met bloemen op te fleuren en een dis een feestelijk aanzien te geven door een kleurig spel van bloemtakken tussen het zilver en porcelein.
Toch heeft men ook vroeger wel van de natuur gehouden, alleen op een andere wijze. In de loop der eeuwen hebben vele kunstenaars bloemen geschilderd; maar op afbeeldingen van interieurs en gedekte tafels ontbreken nagenoeg steeds de voor ons haast onontbeerlijke planten en bloemen.

De redenen daarvoor zijn nergens beschreven en men kan hieromtrent geen verklaring geven die met zekerheid te bewijzen valt. Met een feit zullen we hoogstwaarschijnlijk toch wel rekening moeten houden. Wij, mensen van de negentiende en twintigste eeuw, zijn hoe langer hoe meer stadsbewoners geworden. Zowel de ontwikkeling en de ontspanning als de cultuur dragen een steeds karakter en ook het platteland wordt geleidelijk hierin betrokken.

In de Middeleeuwen en daarna, in de zestiende en zeventiende eeuw, kende men ongetwijfeld steden, doch binnen de wallen leefde men nog in nauw contact met de natuur. De huizen hadden dikwijls grote tuinen waar men groente en fruit kweekte; varkens en kippen liepen door de middeleeuwse straten; er werd aan huis geslacht en ingemaakt, kortom het leven van de stad stond veel dichter bij dat van het platteland dan thans mogelijk is. Men nam dus ook een andere houding aan tegenover de natuur. In donkere, koude wintermaanden, met slechte verwarming en slecht of weinig licht, schenen de nachten langer dan tegenwoordig. Hoe genoot men toen van het lengen der dagen, van het voorjaar, hoe intens onderging men het weer opbloeiende leven! Men behoefde toen nog geen uren te gaan eer men wat groen en een stuk blauwe lucht zag.

Men vertoefde destijds in de lente en de zomer waarschijnlijk meer buiten, omdat het leven zo geheel anders was. Er bestond dus ook minder behoefte om bloeiende takken en bloemen mee naar huis te nemen. Zowel de poezie als de vele afbeeldingen getuigen er van dat men zeker evenveel van bloemen en groen hield als wij. Plantaardige elementen lenen zich bij uitstek voor decoratieve doeleinden en in de geschiedenis der beeldende kunst treffen we er overal voorbeelden van aan; ook in de sculptuur, waar brede bladeren de kapitelen der zuilen overwoekeren en ranke stengels luchtig een vlak vullen.

Doordat menigmaal een bepaalde geestesgesteldheid overheerst, of doordat de cultuursfeer van een land de onderwerpen der beeldende kunst grotendeels vaststelt, wordt niet alles uitgebeeld wat men mooi vindt. In de Middeleeuwen werden dikwijls bloemen en planten getekend, meermalen ter illustratie van kruidboeken, o.a. ten behoeve van de geneeskunde. Rozen werden ook gekweekt om er rozenhoning van te maken en viooltjes werden zelfs voor een pudding gebruikt, die de poetische naam mon amy droeg.

Er bestond reeds in de Middeleeuwen belangstelling voor allerlei voorvallen en zaken uit het dagelijks leven, doch niettemin overheersten de godsdienstige voorstellingen. Langzamerhand echter ging ook daarin iets doordringen van wat de mensen in hun .........................