Batik op Java

Ali Veldhuisen-Djajasoebrata

Uitg. Museum voor Land- en Volkenkunde, softcover , geillustreerd



HET BEGRIP 'BATIK'
Het Javaanse woord ambatik betekent: met was tekenen. Dit wil zeggen dat op wit katoen (of witte zijde) aan weerszijden niet bijenwas een versiering wordt getekend, geschilderd of geschreven welke vervolgens in één of meerdere kleuren wordt geverfd Datzelfde grondwoord ondergaat elders (Borneo, Noord-Celebes, Philippijnen en waarschijnlijk zelfs in Fidji) een geringe klankwijziging en betekent daar: tatoeëren, beschrijven, beschilderen.

In wellevende, deftige kringen gebruikt men het Hoogjavaanse njerat, wat schrijven of tekenen beduidt. Een doek waarop de tekening uitsluitend met de vrije hand is aangebracht heet een batik serat of batik tulis (tulis betekent eveneens 'schrijven', zowel in het Javaans als in het Indonesisch). Deze laatste term wordt tegenwoordig als een garantie voor echtheid op een Javaanse gebatikte doek vermeld alsmede de naam van de batikkerij, de streek vanwaar de doek afkomstig is en eventueel ook de naam van het toegepaste dessin.

In plaats van 'batik tulis' staat op de (plastic) verpakking of op een opgeplakt papiertje ook wel 'batik tangan' (hand). Deze term is knap bedacht en zelfs voor Indonesiërs soms misleidend. Ieder die uit een industrieland afkomstig is loopt de kans hem verkeerd uit te leggen door als volgt te redeneren: 'hand batik' wil zeggen met de hand gemaakte batik, dus moet het een 'echte' zijn. Laat de ter zake niet kundige koper later niet het gevoel hebben te zijn opgelicht, ook al knikte de vriendelijke verkoper bevestigend 'ja' op de ten overvloede gestelde vraag naar echtheid. Het is immers handwerk, en er zit zelfs véél handwerk aan deze . . . met een handstempel bedrukte doek, de batik tjap!
De benaming batik tangan, hand batik, is dus technisch juist te noemen. Het klinkt ook sympathieker dan batik tjap, gedrukte batik, wat ons aan fabrieksmatige produktie van kilometers bedrukt katoen per uur doet denken.